Toksyczne relacje: oznaki, rodzaje i co z tym zrobić

Aliaksei Levashou · psychotraumatolog, CBT

Kiedyś przy tym człowieku było dobrze, a teraz coraz częściej jest lękowo, winnie i pusto. Chodzisz po cienkim lodzie, tłumaczysz się, gasisz konflikty i i tak okazujesz się winny. Po kontakcie czujesz się wyżęty, a nie napełniony. To przypomina toksyczne relacje. Zobaczmy, jak je rozpoznać i co robić.

Czym są toksyczne relacje

Toksycznymi nazywa się relacje, które regularnie szkodzą: wyczerpują, niszczą samoocenę, trzymają w lęku i winie. Kluczowe słowo „regularnie": rzecz nie w jednej kłótni, tylko w trwałym rysunku, który się powtarza. Ważne, żeby nie mylić z po prostu trudnymi relacjami, gdzie bywają konflikty, ale ogólnie jest ci z człowiekiem dobrze. Toksyczność to gdy bilans jest przesunięty na minus: więcej oddajesz, tracisz siebie i coraz częściej czujesz się źle.

Czym różnią się od po prostu trudnych

W zdrowych relacjach też są konflikty, ale rozwiązują się i w efekcie zbliżają, a po pojednaniu robi się lżej. W toksycznych to samo kręci się w kółko bez rozwiązania, bilans „brać i dawać" jest chronicznie zaburzony, a ogólny kierunek jest taki, że robi ci się gorzej. Prosty test: jeśli przy człowieku jesteś coraz częściej lękowy, winny i wyczerpany, i to trwa, relacja działa przeciw tobie.

Oznaki

• Stała wina i lęk. Wciąż jakbyś był czemuś winny i czekasz na niezadowolenie.
• Unieważnianie. Twoje uczucia, pragnienia i osiągnięcia regularnie umniejsza się albo wyśmiewa.
• Huśtawka. To ciepło i obietnice, to chłód i kara, i żyjesz w tej niestabilności.
• Kontrola i zazdrość. Sprawdzają cię, ograniczają, decydują za ciebie.
• Izolacja. Stopniowo oddalasz się od przyjaciół i bliskich, świat zwęża się do jednej osoby.
• Utrata siebie. Już nie rozumiesz, czego chcesz sam, i nawykowo się dostosowujesz.

Jakie bywają

Toksyczność to nie tylko o romansie. Bywa w przyjaźni (przyjaciel, przy którym zawsze jesteś winny i unieważniony), w relacjach z rodzicami (gdy nawet dorosłym jesteś pod stałą krytyką i winą), w pracy (przełożony albo zespół, którzy trzymają w strachu). W skrajnej postaci toksyczne relacje przechodzą w przemoc, i wtedy to już przemoc w związku: systematyczna kontrola i władza. Często obok idą gaslighting i manipulacja.

Dlaczego trudno odejść

Z zewnątrz wydaje się „no to odejdź", ale to rzadko bywa proste. Trzymają nadzieja, że wróci ten dobry człowiek z początku, włożone lata, strach przed samotnością i winą, ekonomia, dzieci. Często działa też szczególne przywiązanie, które powstaje w cyklu „boli, potem dobrze", nazywa się to więzią traumatyczną. Obok nierzadko stoją współuzależnienie i uzależnienie emocjonalne. Odejście to proces, i nie warto się obwiniać, że nie jest szybki.

Co robić

• Nazwać to, co się dzieje. Przyznać, że relacja szkodzi, już odwraca sytuację.
• Odzyskać oparcia. Odbudować więź z przyjaciółmi i bliskimi, swoje zainteresowania, źródła wsparcia poza tym człowiekiem.
• Stawiać granice. Uczyć się mówić „nie" i nie brać na siebie cudzej odpowiedzialności. Więcej: granice osobiste.
• Ocenić bezpieczeństwo. Jeśli w relacji jest groźba albo przemoc, bezpieczeństwo jest ważniejsze niż jakiekolwiek rozmowy. To już o przemocy, i tu w pierwszej kolejności potrzebna jest ochrona, a nie „naprawa" relacji.

Kiedy sięgnąć po pomoc

Po pomoc warto iść, jeśli relacja trzyma cię w stałym lęku i winie, niszczy samoocenę, izoluje, a ty nie możesz ani jej naprawić, ani z niej wyjść. W terapii pomaga zobaczyć wzorzec z boku, odzyskać oparcie i zrozumieć, co trzyma cię w tej relacji. Jeśli jest groźba fizyczna, dzwoń 112, w Polsce całodobowo działa „Niebieska Linia": 800 120 002.

Jeśli jesteś w Polsce lub w innym kraju UE

Pracuję online w języku polskim, rosyjskim i białoruskim. Pracuję ze skutkami toksycznych relacji: lękiem, zniszczoną samooceną, współuzależnieniem. Więcej: relacje i współuzależnienie. Cena sesji 180 PLN, pierwsze spotkanie 15 minut bezpłatne. Płatność Blik, kartą, Apple Pay lub Google Pay.

Źródła

• Stark E. Coercive Control: How Men Entrap Women in Personal Life. Oxford University Press, 2007.
• Walker L. The Battered Woman Syndrome. Springer, 1979.
• Forward S. Toxic Parents. Bantam, 1989.
• World Health Organization. Violence against women. 2021.