Terminy, które pojawiają się w terapii. Krótko i bez zbędnych komplikacji.
Coś, co nagle przenosi cię z powrotem do nieprzyjemnego przeżycia. Dźwięk, zapach, zdanie, sytuacja. Ciało reaguje tak, jakby zagrożenie było tuż obok, chociaż go nie ma. Sam wyzwalacz jest bezpieczny, ale układ nerwowy jeszcze tego nie przyswoi.
Kiedy traumatyczne wspomnienie wdziera się w teraźniejszość. Może to być obraz przed oczami, dźwięk, odczucie w ciele. Czasem rozumiesz, że to wspomnienie, a czasem wydaje się, że wszystko dzieje się właśnie teraz. To nie szaleństwo. Tak mózg przechowuje nieprzetworzone doświadczenie.
Uczucie odłączenia. Jakbyś patrzył na siebie z boku albo był za szybą. Czasem znika poczucie czasu. To mechanizm obronny: kiedy przeżycie jest zbyt intensywne, psychika jakby się „odłącza", żeby wytrzymać. W niewielkim stopniu zdarza się każdemu, na przykład zamyślisz się i przejedziesz swój przystanek.
Stan, w którym układ nerwowy pracuje na podwyższonych obrotach. Serce wali, mięśnie napięte, sen zły, każdy szelest sprawia, że się wzdrygasz. Ciało zachowuje się tak, jakby groziło niebezpieczeństwo. Często pojawia się po traumie. Z czasem to wyczerpuje.
Stan, który rozwija się po traumatycznym wydarzeniu. Flashbacki, koszmary, unikanie wszystkiego co przypomina o tym co się stało, ciągła czujność. To nie słabość charakteru. To reakcja układu nerwowego, który utknął w trybie „zagrożenie". Leczy się, i często skutecznie.
Stan, który rozwija się u osób długo przebywających obok kogoś w trudnym stanie: depresja, zaburzenie lękowe, uzależnienie, skutki traumy. Sygnały: rozdrażnienie wobec bliskiego, poczucie winy z powodu rozdrażnienia, własne objawy lęku lub depresji, izolacja od innych. Nazywane też compassion fatigue, zmęczenie współczuciem. Osoba pomagająca też potrzebuje wsparcia.
Nagły atak silnego strachu z objawami fizycznymi: serce bije, trudno oddychać, trzęsie, wydaje się, że umierasz albo tracisz rozum. Trwa zwykle 10-20 minut. To przerażające, ale dla zdrowia nieszkodliwe. Ciało uruchamia reakcję „walcz lub uciekaj" bez realnego zagrożenia.
Sposób na powrót do chwili obecnej, kiedy ogarnia lęk lub flashback. Najbardziej znany wariant: technika 5-4-3-2-1. Wymień 5 rzeczy, które widzisz, 4 które słyszysz, 3 których możesz dotknąć, 2 zapachy i 1 smak. Działa, bo przenosi uwagę z wewnętrznej paniki na świat zewnętrzny.
Kiedy żyjesz cudzym życiem bardziej niż swoim. Kontrolujesz, ratujesz, znosisz, czujesz winę za cudze decyzje. Zwykle kształtuje się w rodzinie, w której trzeba było „odczytywać" nastrój innych, żeby być bezpiecznym. Można się tego oduczyć. To nawyk, nie wyrok.
Forma psychologicznej presji, w której wmawia ci się, że twoje postrzeganie jest błędne. „Wydawało ci się", „przesadzasz", „nic takiego nie było". Z czasem zaczynasz wątpić w siebie. Ważne: jeśli czujesz, że ktoś tak z tobą postępuje. To już wystarczający powód, żeby zwrócić na to uwagę.
Podejście w psychoterapii, w którym pracujemy z myślami i zachowaniem. Idea jest taka, że cierpienie powoduje nie sama sytuacja, ale jej interpretacja. CBT pomaga zauważać automatyczne myśli i sprawdzać, na ile odpowiadają rzeczywistości. Wiele badań potwierdza skuteczność przy lęku, depresji, panice.
Nawyk myślenia, który zniekształca rzeczywistość. Na przykład: „skoro raz się pomyliłem, znaczy jestem do niczego" (uogólnienie) albo „na pewno pomyśleli o mnie źle" (czytanie w myślach). Wszyscy tak myślimy od czasu do czasu. Problem zaczyna się, kiedy staje się to automatyczne i przeszkadza w życiu.
To nie „smutek”, ale utrzymujący się stan, w którym zmienia się funkcjonowanie mózgu. Znika zainteresowanie tym, co cieszyło, brakuje sił nawet na proste rzeczy, pojawia się poczucie, że nic nie ma sensu. Może przyjść po stracie, wypaleniu, długotrwałym stresie albo bez widocznej przyczyny. Depresja jest leczona: CBT i aktywacja behawioralna działają, leki pomagają przy umiarkowanej i ciężkiej postaci.
Emocjonalne wyczerpanie z powodu długotrwałego obciążenia. Praca, która kiedyś sprawiała przyjemność, staje się obojętna albo irytuje. Zmęczenie nie mija po odpoczynku. Cynizm, spadek produktywności. Często człowiek zauważa wypalenie, kiedy jest już daleko posunięte. Urlop zwykle nie rozwiązuje problemu, bo chodzi nie o ilość odpoczynku.
Natrętne myśli (obsesje) wywołujące silny lęk i rytuały (kompulsje), które osoba powtarza, żeby ten lęk zmniejszyć. Na przykład: myśli o brudzie i ciągłe mycie rąk, myśli o wyrządzeniu krzywdy i sprawdzanie. Rytuały dają ulgę na minuty, potem lęk wraca. Leczone metodą ERP (ekspozycja z powstrzymaniem reakcji), to złoty standard CBT przy OCD.