PTSD: kiedy trauma nie odchodzi. Objawy, których nie zauważamy

Aliaksei Levashou · psycholog, psychotraumatolog, podejście CBT

Wielu ludzi uważa, że zespół stresu pourazowego (PTSD) dotyka wyłącznie weteranów wojen lub osób, które przeżyły katastrofę. To błędne przekonanie sprawia, że wiele osób nie otrzymuje pomocy na czas. PTSD może rozwinąć się po każdym wydarzeniu, które przeciążyło psychikę i nie zostało prawidłowo przetworzone.

Czym jest trauma psychologiczna

Trauma to nie samo wydarzenie, lecz reakcja układu nerwowego na nie. To samo wydarzenie może być traumatyczne dla jednej osoby, a dla innej nie. Siła woli nie ma tu nic do rzeczy.

Traumatyczne mogą być:

• Wypadek lub zagrożenie bezpieczeństwa fizycznego
• Przemoc seksualna, fizyczna lub emocjonalna
• Utrata bliskiej osoby, szczególnie nagła
• Poważna choroba lub operacja
• Przemoc w związku (w tym psychologiczna)
• Rozwód, szczególnie konfliktowy
• Przymusowa migracja i utrata znajomego środowiska
• Bullying lub chroniczne poniżanie
• Trudne dzieciństwo z nieprzewidywalnymi lub okrutnymi rodzicami

Ostatni punkt jest szczególnie ważny: chroniczna trauma dziecięca (tzw. trauma złożona, kompleksowa) należy do najczęstszych i najtrudniej rozpoznawalnych przyczyn trudności psychologicznych u dorosłych.

Cztery klastry objawów PTSD

Zgodnie z DSM-5 (Podręcznik diagnostyczny i statystyczny), PTSD obejmuje cztery grupy objawów:

1. Intruzja (intrusion)

• Flashbacki: nagłe, realistyczne przeżywanie traumatycznego wydarzenia jakby w czasie teraźniejszym
• Natrętne wspomnienia, których nie da się zatrzymać
• Koszmary senne związane z traumą
• Silny dystres przy kontakcie z przypomnieniami o traumie (dźwięk, zapach, sytuacja)
• Reakcje fizyczne na wyzwalacze: przyspieszone bicie serca, pocenie się

2. Unikanie (avoidance)

• Unikanie myśli i uczuć związanych z traumą
• Unikanie ludzi, miejsc, rozmów, które mogą przypomnieć o zdarzeniu
• Nadmierna zajętość i hiperaktywność jako sposób na «nieumyślenie»

3. Negatywne zmiany w myśleniu i nastroju

• Trwałe negatywne przekonania o sobie («Jestem zły», «Jestem na zawsze złamany»)
• Zniekształcone obwinianie siebie lub innych
• Chroniczne poczucie winy, wstydu, strachu, przerażenia lub gniewu
• Spadek zainteresowania aktywnościami, które wcześniej sprawiały przyjemność
• Poczucie wyobcowania od innych ludzi
• Niezdolność do odczuwania pozytywnych emocji

4. Zmiany w pobudzeniu i reaktywności

• Wzmożona czujność (hiperwigialncja): ciągłe «skanowanie» otoczenia w poszukiwaniu zagrożeń
• Reakcja zaskoczenia: gwałtowna, nieadekwatna odpowiedź na dźwięk lub dotyk
• Zaburzenia snu
• Drażliwość i wybuchy gniewu
• Problemy z koncentracją
• Ryzykowne lub autodestrukcyjne zachowania

Dlaczego PTSD często nie jest rozpoznawane

Wiele osób z PTSD nie łączy swoich objawów z konkretnym wydarzeniem z przeszłości. Po prostu czują, że «coś jest nie tak»:

Ponadto wstyd i samoobwinianie («nie miałem się czego bać», «inni mieli gorzej») powodują, że ludzie bagatelizują swoje traumatyczne przeżycie. To mechanizm obronny, ale utrudnia uzyskanie pomocy.

Dysocjacja: szczególny sygnał

Dysocjacja: poczucie nierealności tego, co się dzieje, «depersonalizacja» (odczuwanie siebie z zewnątrz) lub «derealizacja» (poczucie nierealności otaczającego świata): jeden z najbardziej charakterystycznych objawów traumy. Wiele osób z dysocjacją myśli, że «wariuje». W rzeczywistości jest to obronna reakcja psychiki.

Co pomaga

PTSD poddaje się leczeniu. Metody o udowodnionej skuteczności obejmują:

• Terapia przetwarzania poznawczego (CPT): praca z dysfunkcyjnymi przekonaniami związanymi z traumą
• Przedłużona ekspozycja (PE): stopniowe, bezpieczne odtwarzanie traumatycznego doświadczenia w celu jego przetworzenia
• EMDR: desensytyzacja i przetwarzanie za pomocą ruchów gałek ocznych (metoda z szeroką bazą dowodową)
• Metody somatyczne: praca z cielesnymi przejawami traumy

Ważna zasada: nie trzeba szczegółowo opowiadać o traumatycznym doświadczeniu, żeby się od niego uwolnić. Współczesne metody pracy z traumą dobrze to rozumieją.

Kiedy się zgłosić

Jeśli rozpoznajesz u siebie opisane objawy, trwają one dłużej niż miesiąc i wyraźnie wpływają na jakość życia: to wystarczający powód, by zwrócić się do specjalisty. Nie musisz mieć «wystarczająco poważnej» traumy. Twoje doświadczenie jest ważne samo w sobie.