Depresja: objawy, rodzaje i jak ją leczyć

Aliaksei Levashou · psycholog, podejście CBT

Słowo „depresja" w mowie potocznej przykleja się do każdego przygnębienia: „mam dziś depresję". Ale depresja kliniczna to nie jeden smutny dzień. To stan, który trzyma się tygodniami, maluje wszystko na szaro i zabiera siły nawet na proste rzeczy. I często maskuje się pod zmęczenie, lenistwo albo „charakter". Po kolei: co to jest, jakie objawy, jakie rodzaje, dlaczego powstaje i jak się leczy.

Co to jest depresja

Depresja to rozpowszechnione zaburzenie psychiczne, w którym trwale obniżone są nastrój i zdolność cieszenia się, a do tego dochodzi zestaw zmian cielesnych i poznawczych. Wedle kryteriów ICD i DSM o epizodzie depresyjnym mówi się, gdy przygnębienie i/lub utrata zainteresowań utrzymują się co najmniej dwa tygodnie niemal codziennie i wyraźnie przeszkadzają żyć. Według WHO na depresję cierpią setki milionów ludzi na świecie i jest to jedna z głównych przyczyn niezdolności do pracy. Ważne: to nie kwestia siły woli. To zaburzenie pracy mózgu i psychiki, które ma swoje przyczyny i ma leczenie.

Objawy depresji: psychiczne i fizyczne

Depresja przejawia się nie tylko w nastroju. Objawy wygodnie podzielić na dwie grupy.

Psychiczne i emocjonalne

• Obniżony nastrój, smutek, poczucie pustki
• Utrata zainteresowania i przyjemności z tego, co wcześniej cieszyło (to się nazywa anhedonia)
• Poczucie winy, własnej bezwartościowości, „jestem ciężarem"
• Trudność z koncentracją, decyzjami, pamięcią
• Beznadzieja, myśli „tak będzie zawsze"
• W ciężkich przypadkach: myśli o śmierci albo że bez ciebie byłoby lepiej

Fizyczne (cielesne)

• Zaburzenia snu: bezsenność albo, odwrotnie, ciągła senność
• Brak sił, zmęczenie nawet po odpoczynku
• Zmiana apetytu i wagi (w obie strony)
• Bóle bez wyraźnej przyczyny: głowa, plecy, brzuch, mięśnie
• Spowolnienie ruchów i mowy albo, odwrotnie, pobudzenie
• Spadek libido

Właśnie przez objawy fizyczne depresję często długo nie rozpoznają: człowiek chodzi po lekarzach z „niejasnymi bólami" i zmęczeniem, a przyczyna jest w nastroju. Jeśli badania nic nie pokazują, a objawy się utrzymują, warto pomyśleć o depresji.

Rodzaje depresji

• Depresja lękowa. Depresja z wyraźnym lękiem: niepokój, wewnętrzne napięcie, kręcenie się lękowych myśli idą razem z przygnębieniem.
• Depresja maskowana. Gdy na pierwszy plan wychodzą dolegliwości cielesne i drażliwość, a samo przygnębienie prawie nie jest uświadamiane. „Zamaskowana" pod somatykę.
• Depresja wysokofunkcjonująca. Człowiek nadal pracuje i trzyma fason, a w środku pusto i ciężko. Szczególnie trudno ją zauważyć z zewnątrz. Więcej: depresja wysokofunkcjonująca.
• Depresja poporodowa. Rozwija się po urodzeniu dziecka, to nie „fanaberie" ani słabość matki, tylko stan, który trzeba leczyć.
• Sezonowa. Związana z niedoborem światła, nasila się jesienią i zimą.
• Dystymia. Przewlekła „przygaszona" depresja: nie tak ostro, ale ciągnie się latami.

Przyczyny: i czy depresja jest dziedziczna

Depresja nie ma jednej przyczyny, tylko splot czynników. Rolę grają biologia (neuroprzekaźniki, hormony), dziedziczność, przewlekły stres, psychiczna konstrukcja i okoliczności życia: strata, samotność, przemęczenie, emigracja. Na pytanie „czy depresja jest dziedziczna" odpowiedź jest taka: predyspozycja rzeczywiście może być dziedziczona, ryzyko jest wyższe, jeśli depresja była u bliskich krewnych. Ale dziedziczność to nie wyrok: geny wyznaczają podatność, a czy rozwinie się epizod, zależy też od środowiska i od tego, jakie jest wsparcie. Często czynnikiem spustowym staje się długotrwały stres, w tym adaptacja po przeprowadzce. O tym: lęk i stres na emigracji.

Leczenie: i czy depresja jest uleczalna

Od razu najważniejsze: tak, depresja jest uleczalna, i większość osób przy odpowiedniej pomocy wraca do normalnego życia. Co działa według badań:

• Psychoterapia. Przy depresji łagodnej i umiarkowanej to metoda pierwszego wyboru. Najlepiej zbadana jest terapia poznawczo-behawioralna: pomaga zauważyć i sprawdzić depresyjne myśli i stopniowo wrócić do aktywności. Więcej: czym jest CBT i zniekształcenia poznawcze.
• Leki. Przy depresji umiarkowanej i ciężkiej leki przeciwdepresyjne przepisuje lekarz psychiatra. To nie „tabletki szczęścia" ani nie uzależniają w potocznym sensie, wyrównują biochemię, żeby dało się pracować dalej.
• Połączenie. Przy ciężkich postaciach najlepiej działa połączenie psychoterapii i leków.
• Kroki wspierające. Rytm snu, ruch, światło, więzi społeczne. Same w sobie depresji nie leczą, ale bez nich trudniej się podnieść. O śnie: sen a psychika.

Aktywizacja behawioralna, jeden z kluczowych elementów CBT w depresji, opiera się na prostej idei: gdy „nic się nie chce", zaczynać trzeba nie od chęci, tylko od małego działania. Chęć i przyjemność wracają już w trakcie.

Kiedy sięgnąć po pomoc

Po pomoc warto iść, jeśli przygnębienie i utrata zainteresowań trzymają się dwa tygodnie i dłużej, jeśli cierpią sen, siły, praca i relacje. Nie trzeba czekać, aż zrobi się całkiem ciężko: im wcześniej, tym łagodniej i szybciej idzie powrót do zdrowia.

Pilnie sięgnij po pomoc, jeśli pojawiają się myśli o śmierci, że bez ciebie byłoby lepiej, albo o tym, żeby zrobić sobie krzywdę. Wtedy nie zostawaj sam: w Polsce działa bezpłatny kryzysowy telefon zaufania 116 123 oraz całodobowy numer 112. To nie słabość, to rozsądny krok.

Jeśli jesteś w Polsce lub w innym kraju UE

Pracuję online z osobami z Białorusi, Ukrainy i innych krajów, po polsku, rosyjsku i białorusku. Z depresją, w tym na tle emigracji i przewlekłego stresu, pracuję w podejściu CBT. Więcej: depresja i sen. Cena sesji 180 PLN, pierwsze spotkanie 15 minut bezpłatne. Płatność Blik, kartą, Apple Pay lub Google Pay.

Źródła

• World Health Organization. Depressive disorder (depression), 2023.
• American Psychiatric Association. DSM-5-TR, 2022.
• NICE. Depression in adults: treatment and management (NG222), 2022.
• Cuijpers P. et al. Psychotherapy for depression: meta-analyses. World Psychiatry, 2023.