Anhedonia: gdy nic nie cieszy, i co z tym zrobić

Aliaksei Levashou · psycholog, podejście CBT

Wcześniej cieszyły muzyka, spotkania, jedzenie, praca, a teraz wszystko jakby wyblakło. Robisz to samo, ale przyjemności zero, jakby ktoś wyciszył dźwięk. I nie chodzi o to, że zrobiło się nudno: zainteresowanie i zdolność cieszenia się po prostu znikły. Nazywa się to anhedonią. Zobaczmy, co to jest, skąd się bierze i co naprawdę pomaga.

Czym jest anhedonia

Anhedonia to obniżenie lub utrata zdolności odczuwania przyjemności i zainteresowania tym, co wcześniej je przynosiło. Psycholodzy wyróżniają dwa jej rodzaje. Pierwszy, gdy nie cieszy sam moment: oto ulubione danie, ulubiona osoba obok, a w środku pusto. Drugi, gdy znika przedsmak: nawet pomyśleć z góry „będzie miło" już się nie udaje, dlatego i zaczynać niczego się nie chce. Często oba rodzaje idą razem, i wtedy życie staje się płaskie i szare.

Czym różni się od lenistwa i zmęczenia

Tego ważne nie mylić. Zmęczenie mija po odpoczynku: wyspałeś się, zregenerowałeś, i znów potrafisz się cieszyć. Lenistwo zwykle jest wybiórcze: nie chce się robić czegoś konkretnego, ale co innego nadal sprawia przyjemność. Anhedonia zaś nie wybiera: blednie niemal wszystko, a odpoczynek nie przywraca smaku życia. I co najważniejsze, to nie kwestia charakteru ani słabej woli. To objaw, taki jak gorączka, i o czymś sygnalizuje.

Dlaczego znika radość: przyczyny

• Depresja. Anhedonia to jeden z jej osiowych objawów. Jeśli obok jest jeszcze przygnębienie, spadek sił i snu, to powód, żeby się przyjrzeć. Więcej: depresja wysokofunkcjonująca.
• Wypalenie i przewlekły stres. Gdy zasób od dawna jest na zerze, psychika „przygłusza" i to, co nieprzyjemne, i to, co przyjemne, za jednym zamachem.
• Wyczerpanie po długim napięciu. Emigracja, niepokój o bliskich, przeciągający się kryzys: to wszystko wyczerpuje i gasi zainteresowanie.
• Zaburzenia snu. Przewlekły niedobór snu sam w sobie obniża zdolność odczuwania przyjemności.
• Czasem przyczyny somatyczne. Hormony, niedobory, skutki uboczne leków. Dlatego przy uporczywej anhedonii warto też sprawdzić się u lekarza.

Co pomaga

Główny paradoks polega na tym, że przy anhedonii czekanie, „aż się zachce", jest bez sensu: chęć i przyjemność wracają nie przed działaniem, tylko w trakcie. Dlatego działa ruch małymi krokami.

• Małe działania bez liczenia na przyjemność. Robić po trochu to, co wcześniej cieszyło, nie wymagając od siebie, żeby od razu poczuć radość. Najpierw wraca działanie, potem stopniowo smak.
• Aktywizacja przez plan, a nie przez nastrój. W CBT nazywa się to aktywizacją behawioralną: planować proste przyjemne i sensowne rzeczy i robić je, nie czekając na chęć.
• Podstawowa troska o siebie. Sen, ruch, światło, jedzenie. To nie „magia", ale bez fundamentu zdolności cieszenia się nie odbudujesz.
• Praca z przyczyną. Jeśli u podstaw jest depresja, wypalenie albo wyczerpanie, leczyć trzeba je, wtedy wróci i radość.
• Zdjąć z siebie winę. Nie „rozleniwiłeś się" ani „nie oduczyłeś się cieszyć z własnej winy". To stan, i on się leczy.

Kiedy warto sięgnąć po specjalistę

Po pomoc warto iść, jeśli radość i zainteresowanie znikły na dwa tygodnie i dłużej, jeśli życie stało się szare i płaskie, jeśli obok jest przygnębienie, spadek sił, problemy ze snem. A jeśli pojawiają się myśli, że „wszystko jest bez sensu" albo że bez ciebie byłoby lepiej, po pomoc trzeba zgłosić się nie odkładając. W podejściu CBT pracuje się z anhedonią konkretnie, między innymi przez aktywizację behawioralną.

Jeśli jesteś w Polsce lub w innym kraju UE

Pracuję online z osobami z Białorusi, Ukrainy i innych krajów, po polsku, rosyjsku i białorusku. Stany, gdy „nic nie cieszy", depresja i wypalenie to częste tematy. Więcej: depresja i sen. Cena sesji 180 PLN, pierwsze spotkanie 15 minut bezpłatne. Płatność Blik, kartą, Apple Pay lub Google Pay.

Źródła

• American Psychiatric Association. DSM-5-TR, 2022.
• Treadway M.T., Zald D.H. Reconsidering anhedonia in depression. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 2011.
• Martell C.R. et al. Behavioral Activation for Depression. Guilford Press, 2010.