Zaburzenia odżywiania: czym są i jak pomaga terapia

Aliaksei Levashou · psychotraumatolog, CBT

Na początku wygląda to jak dbanie o siebie. Trochę więcej porządku w jedzeniu, trochę więcej kontroli, nowy reżim. A potem jedzenie zajmuje prawie wszystko: myśli od rana krążą wokół tego, co zjeść, czego nie wolno, jak to później odpracować albo zrekompensować. Pojawia się wstyd, tajne rytuały, waga, do której wracasz po kilka razy dziennie. Z zewnątrz wydaje się, że człowiek po prostu „dba o linię". W środku to dawno przestało być o sylwetce, a stało się o przetrwaniu. Zobaczmy, czym naprawdę są zaburzenia odżywiania, jakie bywają i co realnie pomaga.

Czym są zaburzenia odżywiania

Zaburzenie odżywiania to zaburzenie psychiczne, w którym relacja z jedzeniem, wagą i ciałem wymyka się spod kontroli i zaczyna rządzić życiem. Jedzenie jest tu na powierzchni. Pod nim prawie zawsze leży coś innego: lęk, potrzeba trzymania choć czegoś pod kontrolą, sposób na uciszenie uczuć, które inaczej są nie do zniesienia. Dlatego zaburzenia odżywiania nie leczy się zdaniem „po prostu zacznij normalnie jeść", tak jak depresji nie leczy się zdaniem „po prostu się ogarnij". To nie wybór ani kwestia charakteru.

Jakie są rodzaje

Zaburzenia są różne, i człowiek wcale nie zawsze pasuje do obrazka z podręcznika. Najczęściej spotyka się trzy postacie.

• Anoreksja (jadłowstręt psychiczny). Silne ograniczanie jedzenia, lęk przed przybraniem na wadze i zaburzony obraz własnego ciała. Człowiek może widzieć siebie inaczej, niż jest naprawdę.
• Bulimia. Epizody objadania się, po których idą próby „cofnięcia" tego: ostre ograniczenia, wyczerpujący wysiłek, inne sposoby kompensacji. Z zewnątrz waga może pozostawać zwykła, i dlatego bulimię długo się nie zauważa.
• Napadowe objadanie się. Powtarzające się epizody, gdy człowiek je dużo i szybko, nie z głodu, z poczuciem, że nie może przestać, i z ciężkim wstydem później. Bez kompensacji, jak przy bulimii.

Poza tymi trzema są też inne warianty: na przykład unikanie jedzenia nie z powodu sylwetki, lecz z powodu tekstury, lęku przed zakrztuszeniem albo utraty zainteresowania jedzeniem. Są i postacie, które nie dociągają do pełnej „diagnozy z podręcznika", a męczą nie mniej. Jeśli jedzenie zatruwa ci życie, nie tak ważne, jak to się nazywa. Ważne, że da się z tym pracować.

To nie kwestia jedzenia ani silnej woli

Główne nieporozumienie wokół zaburzeń odżywiania polega na tym, że bierze się je za problem z samodyscypliną. W rzeczywistości jedzenie jest tu narzędziem, którym psychika rozwiązuje zupełnie inne zadania. Kontrola nad jedzeniem daje złudzenie kontroli, gdy reszta życia wydaje się chaosem. Sztywne zasady żywienia na jakiś czas wyciszają lęk. Objadanie się zagłusza uczucia, na które nie ma innych słów. Dlatego „więcej silnej woli" nie działa: wola i tak jest na granicy, latami trzyma skomplikowany system reguł. Leczyć trzeba nie apetyt, tylko to, co pod nim.

Skąd się to bierze

Zaburzenia odżywiania nie mają jednej przyczyny, zwykle składa się kilka.

• Lęk i potrzeba kontroli. Gdy w środku jest dużo niepewności, ciało i jedzenie stają się tą strefą, w której można zaprowadzić ścisły porządek. Więcej o mechanizmie: terapia lęku.
• Perfekcjonizm. Nastawienie „albo idealnie, albo wcale" łatwo przenosi się na ciało i jedzenie. Osobno o tym: perfekcjonizm.
• Doświadczenie traumatyczne. Przemoc, strata, doświadczenie, w którym ciało przestało być bezpieczne. Jedzenie staje się sposobem na poradzenie sobie albo odzyskanie kontroli nad ciałem. Więcej: praca z traumą.
• Środowisko i porównywanie. Kult wyglądu, rozmowy o dietach w domu, social media, gdzie wszyscy mają „idealne" życie i sylwetkę.

Często zaburzenia odżywiania mieszkają w jednym ciele razem z lękiem, depresją albo z tym, że ciało sygnalizuje zamiast psychiki (nazywa się to psychosomatyką). Dlatego zwykle trzeba pracować nie tylko z jedzeniem.

Jak pomaga terapia

W zaburzeniach odżywiania jest podejście o udowodnionej skuteczności: to specjalnie przystosowana wersja CBT dla zaburzeń odżywiania. Pracuje nie z silną wolą, tylko z mechanizmem, który trzyma zaburzenie. W ogólnym zarysie w terapii:

• przywraca się jedzeniu przewidywalność i regularność, żeby wybić grunt spod cykli ograniczania i załamania;
• rozbiera się myśli i zasady dotyczące jedzenia, wagi i ciała, na których wszystko się trzyma;
• uczy się zauważać i znosić uczucia, które wcześniej były zajadane albo, przeciwnie, zagłuszane głodem;
• pracuje się z samooceną, która zrosła się z cyfrą na wadze.

Ważne zastrzeżenie. Zaburzenia odżywiania bywają groźne dla ciała, i wtedy sama psychoterapia nie wystarcza. W takich przypadkach potrzebny jest zespół: lekarz, który pilnuje stanu fizycznego, czasem dietetyk, czasem psychiatra. To nie znaczy, że jest źle. To znaczy, że o ciało dba się równolegle z psychiką, i tak jest bezpieczniej.

Kiedy sięgnąć po pomoc

Warto szukać pomocy, jeśli jedzenie zajmuje nieproporcjonalnie dużo myśli, jeśli za jedzeniem idzie wstyd i tajemnica, jeśli ograniczasz, objadasz się albo kompensujesz i nie możesz tego sam zatrzymać. Im wcześniej, tym łatwiej: zaburzenie z czasem się utrwala.

Osobno o tym, kiedy nie wolno zwlekać i sama terapia nie wystarcza, potrzebny jest lekarz: szybka i silna utrata wagi, omdlenia, przerwy w pracy serca, zatrzymanie miesiączki, częste wymioty. To sygnały, że ciału już ciężko, i tu w pierwszej kolejności potrzebna jest pomoc medyczna.

Jeśli jesteś w Polsce lub w innym kraju UE

Pracuję online w języku polskim, rosyjskim i białoruskim. Pomagam z tym, co często leży u podstaw zaburzeń odżywiania: z lękiem, perfekcjonizmem, skutkami traumy. Więcej: terapia lęku i praca z traumą. Jeśli stan jest ciężki i ciału już źle, pomogę zorientować się, do jakich specjalistów zwrócić się równolegle. Cena sesji 180 PLN, pierwsze spotkanie 15 minut bezpłatne. Płatność Blik, kartą, Apple Pay lub Google Pay.

Źródła

• National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Eating disorders: recognition and treatment (NG69). 2017, aktualizacja 2020.
• Fairburn C.G. Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders. Guilford Press, 2008.
• American Psychiatric Association. DSM-5: Feeding and Eating Disorders. 2013.
• World Health Organization. ICD-11: 6B8 Feeding or eating disorders. 2019.