Cynizm w psychologii: obrona czy objaw i co się za nim kryje

Aliaksei Levashou · psychotraumatolog, CBT

„Wszyscy kłamią", „nikomu nie można ufać", „wszystko robi się dla pieniędzy". Znajome myśli? Czasem to „trzeźwe spojrzenie na świat", a czasem objaw, że psychika jest wyczerpana i się broni. W artykule pokazuję, gdzie przebiega granica, skąd to się bierze i dlaczego cyniczne przekonania są groźne nie tylko dla relacji, ale i dla zdrowia.

Skąd wzięło się słowo

„Cynizm" historycznie wiąże się ze szkołą filozoficzną cyników (κυνικοί, „psich"), założoną przez Antystenesa w IV wieku p.n.e. Najbardziej znany przedstawiciel to Diogenes. Filozofowie cynicy krytykowali konwenanse społeczne, namawiali do życia zgodnie z naturą, gardzili bogactwem i władzą.

Dzisiejsze znaczenie słowa „cynizm" ma z tym niewiele wspólnego. Dziś to postawa, w której człowiek zakłada, że inni działają z egoistycznych pobudek, i z trwałą nieufnością traktuje publiczne deklaracje, ideały oraz obietnice.

Cynizm z punktu widzenia psychologii

We współczesnej psychologii cynizm opisuje się przez kilka pojęć:

• Cynical hostility (cyniczna wrogość) to podstawowy konstrukt. Obejmuje trzy elementy: nieufność wobec pobudek innych, wrogie emocje, agresywne zachowanie. Mierzy się ją skalą Cook-Medley Ho.
• Cynizm społeczny: przekonanie, że świat społeczny rządzi się egoistycznymi zasadami. To jeden z tak zwanych aksjomatów społecznych.
• Cynizm zawodowy: depersonalizacja według Maslach, drugi wymiar wypalenia. Zdystansowany, formalny stosunek do ludzi, z którymi pracujesz.

Skąd bierze się cynizm

1. Obrona po rozczarowaniu albo zdradzie

Najczęstsza droga. Człowiek wierzył w ludzi, w sprawę, w ideę, a ktoś go zawiódł albo zdradził. Psychika robi uogólnienie: „teraz tak będzie z każdym". To zmniejsza ryzyko kolejnego ciosu. Cena: brak możliwości zaufania także w bezpiecznych sytuacjach.

2. Wypalenie (cynizm zawodowy)

W zawodach pomocowych (lekarze, psycholodzy, nauczyciele, pracownicy socjalni) cynizm to jeden z głównych objawów wypalenia. Pacjenci stają się „klientami", klienci „przypadkami", uczniowie „materiałem". To chroni przed wyczerpaniem emocjonalnym, ale niszczy zdolność do prawdziwego kontaktu. Więcej w artykule o wypaleniu.

3. Doświadczenie traumatyczne

Po epizodach przemocy, długich toksycznych związkach, doświadczeniu wojny cyniczne przekonania mogą stać się częścią obrazu potraumatycznego. „Świat jest niebezpieczny, ludziom nie można ufać, dobre intencje to maska".

4. Przekaz rodzinny i społeczny

Jeśli rodzice są cyniczni, dziecko przyswaja ich obraz świata jako „realistyczny". W społeczeństwach, które przeszły długi reżim autorytarny albo wstrząsy społeczne, cynizm bywa normą kulturową.

5. Obrona przed własną bezbronnością

Czasem cyniczna postawa pomaga ukryć przed sobą własną tęsknotę za ideałami, zaufaniem, bliskością. „Nie chcę tego, bo to wszystko iluzja" jest łatwiejsze niż „bardzo chcę i boję się znów sparzyć".

6. Zniekształcenia poznawcze

Cyniczne myślenie podsycają klasyczne pułapki: myślenie czarno-białe, nadmierne uogólnianie, filtrowanie (zauważanie tylko potwierdzeń swojej teorii), czytanie w myślach. Więcej: 10 zniekształceń poznawczych.

Oznaki toksycznego cynizmu

• Z góry jesteś pewny egoistycznych pobudek innych, bez sprawdzania.
• „Przeżuwasz" cyniczne myśli godzinami, czujesz rozdrażnienie i pogardę.
• Krąg kontaktów się zawęża: bliskich osób coraz mniej.
• Trudno cieszyć się cudzymi sukcesami bez szukania haczyka.
• Wypowiedzi stają się ostrzejsze, sarkazm zastępuje szczerość.
• Pojawia się poczucie, że świat „zgłupiał" albo „stał się gorszy".
• Spadła motywacja: „po co się starać, i tak nic się nie zmieni".
• Rozdrażnienie albo pogarda wobec współpracowników, klientów, pacjentów (cynizm zawodowy).
• Objawy fizyczne: wzrost ciśnienia przy pewnych rozmowach, bezsenność z rozpamiętywaniem uraz.

Cynizm a zdrowie: co pokazały badania

To jedno z ciekawszych odkryć ostatnich dekad. Cynizm wiąże się i z problemami w relacjach, i ze zdrowiem fizycznym.

Metaanalizy (Chida & Steptoe, 2009; Smith i in., 2017) pokazują:

• Wysoki poziom cynicznej wrogości zwiększa ryzyko choroby niedokrwiennej serca o 20-30% przy kontroli innych czynników.
• Cynizm wiąże się z podwyższonym poziomem markerów zapalnych (białko C-reaktywne, IL-6).
• Przewlekły cynizm koreluje z ryzykiem otępienia w starszym wieku.
• Cyniczne osoby gorzej wracają do zdrowia po operacjach i zawałach.

Mechanizmy: przewlekle podwyższony kortyzol, stała aktywacja współczulnego układu nerwowego, czynniki behawioralne (gorsze stosowanie się do zaleceń lekarzy, mniej wsparcia społecznego).

Zdrowy sceptycyzm a toksyczny cynizm

Sceptycyzm to narzędzie myślenia. Cynizm to postawa emocjonalna, która wygląda jak myślenie.

Co działa

1. Uznać, że to obrona

Cynizm rzadko pojawia się bez powodu. Zwykle stoi za nim realne doświadczenie, które uczyniło nieufność funkcjonalną. Uznanie tego to pierwszy krok do zmiany.

2. CBT z przekonaniami podstawowymi

W modelu poznawczym cynizm podtrzymują przekonania w rodzaju „wszystkim chodzi tylko o swoje" albo „szczerość to słabość". Terapia pomaga zobaczyć, jak te przekonania powstały, i sprawdzić je z rzeczywistością.

3. Praca z wypaleniem

Jeśli cynizm jest objawem wypalenia, podstawowa praca to odbudowa granic i zasobów, czasem zmiana kontekstu (forma pracy, obowiązki, zawód). Więcej: temat wypalenia.

4. Praca z traumą

Jeśli za cynizmem stoją toksyczne związki albo trauma, potrzebna jest psychoterapia traumy. Bez przepracowania samego doświadczenia racjonalne argumenty „nie wszyscy tacy są" nie działają.

5. Eksperymenty behawioralne

Małe kroki zaufania w bezpiecznych sytuacjach. Podzielić się szczerą opinią. Poprosić o pomoc. Pochwalić szczerze. Każde dobre doświadczenie stopniowo przeprogramowuje wyjściowe oczekiwanie.

6. Odbudowa więzi społecznych

Cynizm żywi się samotnością i zawężaniem kręgu. Regularny kontakt z ludźmi, którym naprawdę ufasz, to naturalna odtrutka.

Kiedy zgłosić się do specjalisty

• Cyniczny tryb trzyma się miesiącami i nie puszcza.
• Bliscy mówią, że stało się z tobą ciężko.
• Sam nie czerpiesz przyjemności z dawnych zajęć.
• Pojawiły się objawy fizyczne (ciśnienie, bezsenność, częste bóle głowy).
• Cynizm przeszkadza w pracy albo w relacjach.
• Sam widzisz, że nie umiesz się cieszyć, nawet gdy dzieje się coś dobrego.
• Cynizm pojawił się po traumatycznym wydarzeniu albo okresie długiego stresu.

Jeśli jesteś w Polsce lub w innym kraju UE

Przyjmuję online w języku rosyjskim, polskim i białoruskim. Pracuję z cynizmem przy wypaleniu, następstwach traumy i stresie emigracyjnym. Cena sesji 180 PLN, pierwsze spotkanie 15 minut bezpłatne. Płatność Blik, kartą, Apple Pay lub Google Pay.

Źródła

• Maslach C., Jackson S.E. The measurement of experienced burnout. Journal of Organizational Behavior, 1981.
• Cook W.W., Medley D.M. Proposed hostility and Pharisaic-virtue scales for the MMPI. Journal of Applied Psychology, 1954.
• Chida Y., Steptoe A. The Association of Anger and Hostility with Future Coronary Heart Disease. Journal of the American College of Cardiology, 2009.
• Neuvonen E. i in. Late-life cynical distrust, risk of incident dementia, and mortality. Neurology, 2014.