Trójkąt dramatyczny (Karpmana): Ofiara, Prześladowca, Ratownik i jak wyjść

Aliaksei Levashou · psychotraumatolog, CBT

Jeden w rodzinie wiecznie wszystkich ratuje, dźwiga na sobie cudze problemy, a potem sam się wypala i złości. Drugi ciągle narzeka i czeka, aż go ktoś uratuje, a pomoc przyjmuje z wyrzutem. Trzeci wybucha i oskarża, choć w środku czuje się zaszczuty. Z zewnątrz wydaje się, że każdy ma po prostu swój charakter. W rzeczywistości to często ta sama gra we trójkę, i nazywa się trójkąt dramatyczny Karpmana. Zobaczmy, jak działa i jak z niego wychodzić.

Czym jest trójkąt Karpmana

Ten model opisał w 1968 roku psycholog Stephen Karpman, uczeń Erica Berne'a, twórcy analizy transakcyjnej. Idea jest prosta: wiele przewlekłych konfliktów w rodzinach, parach i w pracy rozgrywa się według tego samego scenariusza, w którym są trzy role. Ofiara, Prześladowca i Ratownik. To nie o tym, jaki człowiek jest naprawdę, tylko o roli, którą bierze w konkretnej scenie. I co najważniejsze, role nie są przypisane na stałe. Ten sam człowiek w jednej rozmowie może pobyć we wszystkich trzech.

Trzy role

• Ofiara. „Wciąż coś mi się przytrafia, sam sobie nie poradzę". Czuje bezradność i żal, szuka, kto rozwiąże jej problem, ale za pomoc rzadko bywa naprawdę wdzięczna.
• Prześladowca. „To wszystko przez ciebie, znowu wszystko zepsułeś". Krytykuje, naciska, oskarża. Często szczerze uważa, że po prostu przywraca sprawiedliwość.
• Ratownik. „Daj, ja wszystko zrobię, przecież ci ciężko". Rzuca się pomagać bez prośby, decyduje za innych, stawia cudze problemy ponad swoje. Pomoc jest tu nie tyle o drugim, ile o sobie: daje poczucie bycia potrzebnym.

Wszystkie trzy role łączy jedno: w żadnej nikt nie odpowiada za siebie po dorosłemu. Ofiara przerzuca odpowiedzialność, Prześladowca zwala winę, Ratownik zabiera cudzą odpowiedzialność sobie.

Jak role zamieniają się miejscami

Najbardziej podstępne w trójkącie jest przełączanie. Scena rzadko stoi w miejscu. Ratownik, który długo dźwigał wszystkich na sobie, w pewnym momencie pęka i wybucha: „Ja dla ciebie wszystko, a ty niewdzięczny". I oto jest już Prześladowcą. Dawna Ofiara w odpowiedzi odgryza się i atakuje, sama zamieniając się w Prześladowcę. A niedawny Prześladowca nagle się tłumaczy i skarży, że go nie rozumieją, i zsuwa się w Ofiarę. Energii idzie dużo, a rozwiązania brak, bo celem gry nie jest rozwiązanie problemu, tylko pozostanie w nawykowych rolach.

Skąd się w nim bierzemy

Nawykowa rola zwykle pochodzi z dzieciństwa. Jeśli dziecko wcześnie nauczyło się być wygodne i ratować rodzica, w dorosłości łatwo staje się Ratownikiem i przyciąga tych, których trzeba ratować. To częsty scenariusz przy współuzależnieniu i u dorosłych dzieci z rodzin z uzależnieniem. Rola Ofiary utrwala się tam, gdzie uczucia i potrzeby dziecka latami unieważniano. Rola Prześladowcy nierzadko wyrasta z doświadczenia, w którym atak był jedynym sposobem na obronę. W bliskich relacjach te role rozpoznają się błyskawicznie: Ratownik znajduje Ofiarę, i trójkąt gotowy. Obok niego często mieszka więź traumatyczna i manipulacja.

Jak wyjść z trójkąta

Wyjść nie znaczy znaleźć lepszą rolę. Z trójkąta wychodzi się w całości. Oto co pomaga.

• Zauważyć swoją rolę. Z jakiej pozycji najczęściej wchodzisz w konflikt? Zwykle jest ulubiona, startowa rola. Już samo umiejętne złapanie siebie „o, znowu ratuję" rozrywa automatyzm.
• Ratownik: pomagać na prośbę. Nie rzucać się rozwiązywać za drugiego, tylko zapytać, czy pomoc jest potrzebna i jaka. Dać człowiekowi prawo radzić sobie samemu.
• Ofiara: odzyskać odpowiedzialność. Zamiast „zróbcie ze mną coś" uczyć się mówić, czego konkretnie potrzeba, i robić możliwy krok samemu.
• Prześladowca: mówić o sobie, a nie o winie. Nie „znowu wszystko zepsułeś", tylko „zależy mi, żebyśmy się dogadali, i złoszczę się, gdy wychodzi inaczej".

Psycholożka Acey Choy zaproponowała zdrową alternatywę, trójkąt zwycięzcy. Ci sami ludzie, ale w innych pozycjach: zamiast Ofiary Wrażliwy, który przyznaje się do uczuć i prosi o pomoc wprost; zamiast Prześladowcy Asertywny, który broni swojego bez ataku; zamiast Ratownika Troskliwy, który pomaga, nie odbierając drugiemu odpowiedzialności. Kluczową umiejętnością jest tu asertywność: umiejętność mówienia o swoich potrzebach wprost i z szacunkiem. W terapii właśnie trenuje się zauważanie swojej roli i próbowanie nowych, nienawykowych ruchów.

Jeśli jesteś w Polsce lub w innym kraju UE

Pracuję online w języku polskim, rosyjskim i białoruskim. Pracuję z tym, co trzyma człowieka w trójkącie: ze współuzależnieniem, skutkami doświadczeń z dzieciństwa, trudnościami z granicami. Więcej na ten temat: relacje i współuzależnienie. Cena sesji 180 PLN, pierwsze spotkanie 15 minut bezpłatne. Płatność Blik, kartą, Apple Pay lub Google Pay.

Źródła

• Karpman S. Fairy Tales and Script Drama Analysis. Transactional Analysis Bulletin, 1968.
• Berne E. Games People Play: The Psychology of Human Relationships. 1964.
• Choy A. The Winner's Triangle. Transactional Analysis Journal, 1990.
• Karpman S. A Game Free Life. Drama Triangle Publications, 2014.