Socjopata: kto to, objawy, różnica między socjopatą a psychopatą

Aliaksei Levashou · psychotraumatolog, CBT

„Socjopata” to jedno z najpopularniejszych i jednocześnie jedno z najmniej precyzyjnie używanych słów w współczesnej popularnej psychologii. Określa się tak byłych, manipulantów, ludzi bez empatii, seryjnych kłamców, czasem po prostu nieprzyjemnych w rozmowie. Część tych etykiet odzwierciedla rzeczywistość, część nie. W artykule omawiam kliniczne znaczenie terminu, różnice między socjopatią a psychopatią, objawy antyspołecznego zaburzenia osobowości oraz co zrobić, jeśli taka osoba znalazła się obok.

Co mówi psychologia kliniczna

W DSM-5 nie ma diagnozy „socjopatia”. Bliska diagnoza nazywa się Antisocial Personality Disorder (ASPD), antyspołeczne zaburzenie osobowości. W ICD-11 termin „dyssocjalne zaburzenie osobowości” zastąpiono ogólną diagnozą „zaburzenie osobowości” z doprecyzowaniem nasilenia cech. Socjopata to potoczny synonim ASPD.

Zaburzenie charakteryzuje się utrwalonym wzorcem lekceważenia praw innych, zaczynającym się w wieku dorastania. Rozpowszechnienie wg różnych prób od 0,6% do 3% populacji ogólnej. Wśród więźniów odsetek znacznie wyższy, do 47% wg niektórych danych.

Cechy utrzymują się latami i ujawniają się w różnych sferach: praca, relacje, finanse, prawo. To nie reakcja na stres ani pojedyncze epizody zachowania, lecz utrwalony styl życia.

Siedem objawów ASPD wg DSM-5

Do postawienia diagnozy musi być spełnionych minimum trzy z siedmiu kryteriów od 15 roku życia, a w wywiadzie muszą być objawy zaburzenia zachowania (conduct disorder) przed 15 rokiem życia:

1. Nieprzestrzeganie norm społecznych i prawnych, powtarzające się działania mogące być podstawą aresztowania.
2. Kłamliwość, wielokrotne kłamstwa, używanie fałszywych nazwisk, manipulowanie innymi dla osobistej korzyści lub przyjemności.
3. Impulsywność, niezdolność planowania z wyprzedzeniem.
4. Drażliwość i agresywność, regularne bójki lub napaści.
5. Lekkomyślne lekceważenie bezpieczeństwa, swojego lub innych.
6. Chroniczna nieodpowiedzialność, niezdolność utrzymania pracy lub spełniania zobowiązań finansowych.
7. Brak wyrzutów sumienia, obojętność lub racjonalizacja wyrządzonej krzywdy.

Ważne: jedno-dwa kryteria w danej chwili nie czynią człowieka socjopatą. Potrzebny jest utrwalony wzorzec, rozpoczęty w dzieciństwie lub wczesnej młodości.

Socjopatia i psychopatia: na czym polega różnica

W literaturze klinicznej terminy często się pokrywają, ale są między nimi różnice. Psychopatię jako konstrukt opisał Robert Hare i mierzona jest skalą PCL-R, która zawiera 20 cech w dwóch czynnikach:

• Czynnik 1: interpersonalno-afektywny. Powierzchowny urok, poczucie wielkościowości, patologiczna kłamliwość, manipulatywność, brak wyrzutów sumienia, powierzchowne emocje, brak empatii, odrzucenie odpowiedzialności.
• Czynnik 2: społecznie-dewiacyjny. Impulsywność, potrzeba stymulacji, pasożytniczy styl życia, słaba kontrola zachowania, wczesne problemy behawioralne, brak realistycznych celów, nieodpowiedzialność.

ASPD z DSM-5 mniej więcej odpowiada drugiemu czynnikowi psychopatii. Psychopatia obejmuje oba czynniki i uważana jest za cięższą i emocjonalnie „chłodniejszą” formę.

W praktyce spotykane są formy mieszane. Tylko część osób z ASPD wykazuje pełne cechy psychopatii. W drugą stronę zależność jest silniejsza: prawie każda osoba z psychopatią spełnia kryteria ASPD.

Skąd bierze się socjopatia

Współczesne dane wskazują na połączenie czynników:

• Genetyka. Dziedziczność wyjaśnia około 40-60% wariancji wg badań bliźniąt.
• Neurobiologia. Obniżona aktywność ciała migdałowatego i kory przedczołowej, zaburzenia w przetwarzaniu strachu i empatii.
• Trauma dziecięca. Maltretowanie, zaniedbanie, niestabilne środowisko. U większości osób z ASPD w wywiadzie poważne niekorzystne zdarzenia z dzieciństwa.
• Niski status społeczno-ekonomiczny, dewiacyjne środowisko rówieśnicze.

Często chodzi o biologiczną wrażliwość plus traumatyczne środowisko. Jeden czynnik bez drugiego rzadziej prowadzi do pełnego zaburzenia.

Jak rozpoznać w bliskim otoczeniu

Diagnozę może postawić tylko specjalista, i nie na podstawie artykułu z internetu. Ale jest zestaw wzorców zachowań, które powtarzają się w opisach osób, które miały kontakt z osobą z ASPD:

• Chroniczne kłamstwo. Kłamie w drobiazgach, kłamie w sprawach poważnych, kłamie nawet gdy prawda byłaby wygodniejsza. Złapanie na kłamstwie nie prowadzi do zażenowania, tylko do nowego kłamstwa lub agresji.
• Brak empatii. Nie reaguje na twoje cierpienie, nie rozumie, dlaczego się denerwujesz, uważa wrażliwość za słabość.
• Wykorzystywanie ludzi jako narzędzi. Przyjaźń, relacje, rodzina istnieją póki przynoszą korzyść. Gdy kończy się korzyść, kończą się relacje, często nagle i brutalnie.
• Problemy finansowe i długi. Często chroniczne, tłumaczone pechem, wrogami, niesprawiedliwością świata.
• Konflikty w każdej pracy. „Wszyscy szefowie to idioci”, „wszyscy koledzy zazdroszczą”. Jeśli taki wzorzec na piątej pracy z rzędu, problem nie leży po stronie szefów.
• Konflikty z prawem. Mandaty, drobne wykroczenia, czasem poważniejsze. Tłumaczone „czepianiem się”, „systemem”, „przypadkiem”.
• Impulsywne decyzje. Przeprowadzka, zwolnienie, zawarcie małżeństwa, duże zakupy bez omówienia.
• Brak planów na przyszłość. Żyje dniem dzisiejszym, rozmyte ambicje, nierealistyczne cele.
• Reakcja na krytykę. Zamiast „przepraszam” odpowiada atakiem na krytykującego. Czasem fizycznym.
• Oczarowuje i przeraża jednocześnie. Wiele osób opisuje pierwsze wrażenie „on(a) jest taki(a) interesujący(a)”, i stopniowo narastające uczucie niepokoju w jego obecności.

Jeden-dwa punkty to nie diagnoza. Stabilny wzorzec sześciu-ośmiu punktów przez lata to poważny sygnał.

Jak się chronić: bezpieczeństwo ważniejsze niż tłumaczenia

Z osobą z ASPD standardowe strategie komunikacji działają słabo. Tłumaczenie uczuć jest bezużyteczne, apelowanie do sumienia bezużyteczne, oczekiwanie zmiany po poważnej rozmowie bezużyteczne. Co działa:

Bezpieczeństwo fizyczne w priorytecie. Jeśli istnieje ryzyko agresji, bezpieczeństwo jest ważniejsze od wszystkiego pozostałego: ważniejsze od tłumaczeń, ważniejsze od majątku, ważniejsze od „dania jeszcze jednej szansy”. Jeśli istnieje zagrożenie życia, zgłoś się na policję (112 w Polsce), do wyspecjalizowanych organizacji pomocy ofiarom przemocy.

Ochrona finansowa. Oddzielne konta, minimum wspólnych zobowiązań finansowych, dokumentowanie własności. Osoby z ASPD często wyrządzają poważne szkody finansowe partnerom i krewnym.

Dokumentowanie. Zachowuj korespondencję, zdjęcia uszkodzeń, zaświadczenia lekarskie, nazwiska świadków. To krytyczne, jeśli sprawa trafi do sądu (rozwód, opieka, ochrona przed przemocą).

Nie próbuj „przekonać”. Czas i siły wydane na próby zmuszenia takiej osoby do zobaczenia twojego punktu widzenia idą na marne. Te zasoby lepiej skierować na własne bezpieczeństwo i plan wyjścia.

Nie zostawaj sama(sam). Wsparcie rodziny, przyjaciół, prawnika, terapeuty. Izolacja społeczna jest częścią problemu, wyjście z niej częścią rozwiązania.

Plan bezpiecznego odejścia. Dokumenty, pieniądze, klucze, ważne rzeczy w bezpiecznym miejscu u zaufanej osoby. Partnerzy z ASPD często najbardziej niebezpieczni są w momencie odejścia. Przygotowanie ratuje.

Czy socjopatia jest leczona

To jedno z najtrudniejszych do leczenia zaburzeń. Realistyczny obraz:

• Sama osoba z ASPD rzadko zgłasza się po pomoc. Jeśli się zgłasza, częściej pod presją sądu, rodziny, pracy.
• Bazowa struktura osobowości zmienia się mało. Szczególnie przy wysokich wskaźnikach psychopatii wg PCL-R.
• Co może się poprawiać: impulsywność, agresywność, używanie substancji, spełnianie zobowiązań społecznych. Praca nad współistniejącymi stanami (uzależnienie, depresja) daje rezultat.
• Skuteczne: programy strukturyzowane (Mentalization-Based Treatment, Schema Therapy), terapia poznawczo-behawioralna z fokusem na konkretne cele behawioralne, praca z uzależnieniami.
• Wiek odgrywa rolę. Wiele badań pokazuje, że po 40 roku życia objawy ASPD średnio łagodnieją (tzw. „burnout effect”).

Leczenie dla bliskich osób w tym czasie jest dostępne i skuteczne. Szczegóły poniżej.

Pomoc bliskim

Po pomoc w temacie socjopatii zgłaszają się głównie bliscy osób z ASPD. Sami z ASPD przychodzą rzadko. Wśród zgłaszających się: krewni, partnerzy, byli partnerzy. Terapia w takich przypadkach skupia się na:

• Odbudowa poczucia rzeczywistości po gaslightingu i manipulacjach.
• Praca z objawami traumatycznymi: lęk, bezsenność, flashbacki, hiperczujność. Zobacz flashbacki i hiperczujność.
• Odbudowa samooceny i autonomii.
• Praca z poczuciem winy, wstydu, nieuzasadnionej odpowiedzialności.
• Podejmowanie decyzji i planowanie bezpiecznego wyjścia z relacji lub budowanie granic, jeśli wyjście niemożliwe.
• Odbudowa więzi społecznych i zaufania w nowych relacjach.

To długa praca, ale rezultat jest realny i trwały. Wiele osób rok-dwa po wyjściu z takich relacji czuje, że wróciło do siebie.

Mity o socjopatach

„Socjopaci to obowiązkowo niebezpieczni przestępcy”. Większość nie popełnia poważnych przestępstw. Wielu funkcjonuje w społeczeństwie, pracuje, ma rodziny. Niebezpieczeństwo dotyczy głównie najbliższego kręgu.

„Socjopatę widać od razu”. Częściej odwrotnie. Wielu robi świetne pierwsze wrażenie, zwłaszcza z powierzchownym urokiem przy psychopatii. Obraz wyjaśnia się dopiero przy długiej, bliskiej rozmowie.

„Socjopaci niczego nie czują”. Czują, ale inaczej. Empatia (rozumienie uczuć innych jako swoich) jest obniżona. Złość, przyjemność, nuda obecne są. Głębokie więzi emocjonalne są utrudnione.

„Można ich uleczyć miłością”. Nie. Romantyczna idea „on(a) zmieni się dla mnie” to jedna z najczęstszych pułapek. Nie ma ani jednego wiarygodnego przypadku klinicznego, w którym relacje same w sobie leczyły ASPD.

„To wszystko z powodu trudnego dzieciństwa”. Trauma podnosi ryzyko, ale nie wszystkie ofiary trudnego dzieciństwa stają się socjopatami. Biologiczna wrażliwość też odgrywa rolę.

Kiedy zwrócić się po pomoc

Warto się umówić, jeśli:

• Rozpoznałeś w opisie bliską osobę i nie rozumiesz, co z tym zrobić.
• Jesteś w relacji, w której się boisz, czujesz zagrożenie albo stałe napięcie.
• Wychodzisz z takich relacji i napotykasz lęk, bezsenność, flashbacki.
• Nie jesteś pewny swojej pamięci i postrzegania po długim kontakcie.
• Wyrastałeś w rodzinie z rodzicem, u którego, wg twoich odczuć, było ASPD, i chcesz pracować nad konsekwencjami.

Przy zagrożeniu życia lub bezpieczeństwa fizycznego: 112 w Polsce, wyspecjalizowane linie pomocy ofiarom przemocy (Niebieska Linia 800 120 002), schroniska. W ostrej fazie sama psychoterapia nie wystarczy.

Jeśli jesteś w Polsce lub w innym kraju UE

Pracuję online w języku polskim, rosyjskim i białoruskim. Z tematami odbudowy po toksycznych relacjach, w tym z partnerami i rodzicami z cechami antyspołecznego zaburzenia. Cena sesji 180 PLN, pierwsze spotkanie 15 minut bezpłatne. Płatność Blik, kartą, Apple Pay lub Google Pay. Rezerwacja przez stronę z cennikiem albo bezpośrednio w kalendarzu na stronie głównej.

Źródła

• American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th ed. (DSM-5-TR), 2022.
• Hare R.D. Hare Psychopathy Checklist-Revised (PCL-R), 2nd ed. Multi-Health Systems, 2003.
• Black D.W. The Natural History of Antisocial Personality Disorder. Canadian Journal of Psychiatry, 2015.
• Reidy D.E. et al. Why psychopathy matters: Implications for public health and violence prevention. Aggression and Violent Behavior, 2015.