Apatia: co to jest, objawy, przyczyny i co z tym zrobić

Aliaksei Levashou · psychotraumatolog, CBT

Słowo „apatia" bywa używane bardzo szeroko: od lekkiej jesiennej chandry po głęboki stan kliniczny. Kiedy to norma, a kiedy sygnał, że potrzebna jest pomoc? W tym artykule omawiam definicję, różnice wobec lenistwa i depresji, przyczyny oraz podejścia, które naprawdę działają.

Czym jest apatia z punktu widzenia psychologii

Apatia (z gr. apatheia, czyli beznamiętność) w psychologii klinicznej opisywana jest jako spadek motywacji, który ujawnia się w trzech wymiarach:

W DSM-5 apatia nie jest osobną diagnozą. Pojawia się jako objaw wielu stanów: depresji, PTSD, schizofrenii, choroby Alzheimera, choroby Parkinsona, udaru, następstw urazu mózgu. Do oceny nasilenia używa się skal takich jak Apathy Evaluation Scale (AES) i Apathy Motivation Index (AMI).

Czym apatia różni się od lenistwa

To jedno z najczęstszych nieporozumień. Lenistwo i apatia z zewnątrz wyglądają podobnie: człowiek nie robi tego, co trzeba. W środku różnica jest zasadnicza.

Przy lenistwie masz energię, masz pragnienia i zainteresowania. Po prostu konkretnej rzeczy teraz nie chce ci się robić. Można się zmotywować, dogadać ze sobą, znaleźć bodziec.

Przy apatii chciałbyś chcieć, ale nie wychodzi. Energii nie ma. To, co wcześniej cieszyło, nie budzi odzewu. Najprostsze rzeczy (umyć się, podgrzać jedzenie, odpisać na wiadomość) wydają się nie do udźwignięcia. „Weź się w garść" nie pomaga, bo nie ma czego brać.

Jeśli ktoś od miesiąca leży na kanapie i mówi „lenistwo", ale w weekend się włącza, jedzie do znajomych, śmieje się przy serialu, to lenistwo albo prokrastynacja. Jeśli ktoś leży na kanapie miesiąc i w weekend tak samo, serial nie cieszy, znajomych widzieć się nie chce, a sił nie ma nawet umyć zębów, to już nie lenistwo.

Apatia a depresja: gdzie przebiega granica

Apatia jest jednym z kluczowych objawów depresji, ale nie każda apatia to depresja. Rozróżnia się je po kontekście i objawach towarzyszących.

Cecha Apatia sytuacyjna Depresja
Czas trwaniaDni do tygodniPonad 2 tygodnie niemal codziennie
NastrójNeutralny lub przygaszonyObniżony, smutny
Poczucie siebie„Zmęczony, brak sił"„Jestem bezwartościowy, wszystko bez sensu"
SenZwykle w normieCzęsto zaburzony (bezsenność lub nadmierna senność)
ApetytZwykle zachowanyCzęsto zmieniony
Myśli o śmierciBrakMogą się pojawić
Kiedy się zgłosićJeśli nie mija ponad 2 tygodnieOd razu przy podejrzeniu

Jeśli apatia utrzymuje się dłużej niż dwa tygodnie, przeszkadza w pracy i w kontaktach, idzie w parze z obniżonym nastrojem i utratą zainteresowań, to już nie jest „po prostu zmęczenie". To przypomina depresję i czas zgłosić się do psychologa albo psychiatry.

9 częstych przyczyn apatii

  1. Przewlekłe wyczerpanie. Długi stres bez regeneracji, niedosypianie, przeciążenie zadaniami. Układ nerwowy przechodzi w tryb oszczędzania energii.
  2. Depresja. Najczęstsza przyczyna kliniczna. Apatia to jeden z głównych objawów epizodu depresyjnego.
  3. Wypalenie. Wyczerpanie emocjonalne pracą albo opieką nad drugą osobą. Bywa pierwszym wyraźnym znakiem zbliżającego się wypalenia.
  4. Następstwa traumy. Przy PTSD i traumie złożonej często pojawia się odrętwienie emocjonalne (emotional numbing): mechanizm obronny, w którym psychika wyłącza wrażliwość.
  5. Stres adaptacyjny. Po przeprowadzce, utracie pracy, rozwodzie, poważnej chorobie bliskiej osoby. Psychika zużywa zasoby na adaptację.
  6. Przyczyny hormonalne i metaboliczne. Niedoczynność tarczycy, niedobór witaminy D, B12, żelaza, problemy z nadnerczami. Warto sprawdzić podstawowe badania.
  7. Skutki uboczne leków. Część preparatów (beta-blokery, niektóre leki przeciwdepresyjne w okresie wprowadzania, doustna antykoncepcja, benzodiazepiny) daje apatię jako efekt uboczny.
  8. Choroby neurologiczne. Choroba Parkinsona, choroba Alzheimera, następstwa udaru, stwardnienie rozsiane, urazy mózgu. Tu apatia ma podłoże neurobiologiczne.
  9. Wahania sezonowe. U części osób zimą rozwija się sezonowe zaburzenie afektywne (SAD). Apatia jest jednym z jego objawów.

Jeśli apatia nie puszcza już drugi miesiąc z rzędu i przeszkadza ci żyć, można przyjść na bezpłatne 15 minut. Porozmawiamy i zobaczymy, czy potrzebna jest psychoterapia, czy najpierw warto sprawdzić zdrowie.

15 minut, bez opłaty i zobowiązań. Umów 15 minut

Co robić samemu: 7 kroków

Jeśli apatia jest łagodna i sytuacyjna, te kroki często pomagają w parę tygodni. Jeśli jest głęboka i długotrwała, też się przydają, jako przygotowanie do pracy z psychologiem.

1. Sprawdź podstawy: sen, jedzenie, ruch

Przewlekły niedobór snu tworzy stan nie do odróżnienia od apatii. Cel: 7-9 godzin snu codziennie, mniej więcej o tej samej porze. Jedzenie: regularne posiłki, białko, warzywa. Ruch: choćby 30 minut spaceru dziennie. To nie „banalne rady", tylko fundament, bez którego reszta nie zadziała.

2. Sprawdź zdrowie

Zrób podstawowe badania: TSH (tarczyca), morfologię, witaminę D, B12, ferrytynę. Jeśli jest podejrzenie przyczyn hormonalnych, omów to z endokrynologiem albo lekarzem rodzinnym. Czasem apatia mija po uzupełnieniu niedoboru żelaza.

3. Aktywizacja behawioralna (CBT)

Główne narzędzie CBT przy apatii i depresji. Idea: przy apatii chęć nie przychodzi pierwsza. Najpierw działanie, potem zainteresowanie. Zaplanuj na dzień jedną małą przyjemną rzecz (spacer, kawa w kawiarni, telefon do znajomego) i jedną pożyteczną (umyć naczynia, odpisać na maila). Zrób, nawet jeśli się nie chce. Zapisz, co czułeś przed i po. Z czasem równowaga się przesuwa.

4. Ogranicz dopływ bodźców

Media społecznościowe, wiadomości, komunikatory non stop wyczerpują. Ustaw limity, wyznacz okna bez telefonu, wypisz się z tego, co niepotrzebne. U wielu osób apatia łagodnieje po dwóch tygodniach diety informacyjnej.

5. Kontakt z ludźmi

Przy apatii chce się odciąć od wszystkich. Minimum jeden bliski kontakt w tygodniu pomaga utrzymać więź ze światem. Realny, bez pośrednictwa komunikatorów. I z prawdziwą rozmową: jak się naprawdę masz, bez dyżurnego „wszystko dobrze".

6. Struktura dnia

Przy apatii wieczorem wydaje się, że jutro nic się nie uda. Pełny plan dnia nie pomaga; działają trzy kotwice: godzina pobudki, jedno obowiązkowe wyjście z domu, godzina snu. Reszta elastycznie.

7. Wyznacz sobie termin

Jeśli po dwóch tygodniach tych kroków nie jest lepiej, to sygnał, by pójść do specjalisty. Po prostu pójść się rozeznać, bez zadania stawiania sobie diagnozy.

Kiedy potrzebny jest psycholog albo psychiatra

W sytuacjach nagłych (myśli samobójcze, niemożność funkcjonowania) zgłoś się natychmiast. W Polsce: 112 albo całodobowy telefon zaufania 116 123.

Co robi psycholog przy apatii

Na pierwszym spotkaniu doprecyzowujemy: co dokładnie się dzieje, jak długo trwa, jakie są objawy towarzyszące. Uściślamy hipotezę: depresja, wypalenie, następstwa traumy, adaptacja.

Dalej protokół CBT dopasowany do rozpoznanego stanu:

Jeśli jest podejrzenie depresji klinicznej o nasileniu umiarkowanym lub ciężkim, polecam równolegle konsultację psychiatryczną. Leki w razie potrzeby łączy się z psychoterapią.

Jeśli jesteś w Polsce lub w innym kraju UE

Przyjmuję online w języku rosyjskim, polskim i białoruskim. Pracuję z apatią przy depresji, wypaleniu, objawach potraumatycznych i stresie emigracyjnym. Cena sesji 180 PLN, pierwsze spotkanie 15 minut bezpłatnie. Płatność Blik, kartą, Apple Pay lub Google Pay. Rezerwacja przez stronę z cenami albo bezpośrednio w kalendarzu na stronie głównej.

Źródła

✦